શ્રી મહાદેવી નિકુંભલા

સાધક મિત્રો,

ભારતીય સંસ્કૃતિના ધાર્મિક - આધ્યાત્મિક વિકાસની ખુબ લાંબી પરંપરા રહી છે. પ્રાચીન ઋષિ-મુનીઓએ આપણી ફિલસુફીમાં બ્રહ્માંડ વિકાસની પ્રકીયામાં જીવ - ઈશ્વર - માયા બ્રહ્મ - પર બ્રહ્મના પાંચ સ્તરોનું વિશદ જ્ઞાન મેળવીને તેની ચકાસણી કરેલી છે. પર બ્રહ્મથી લઈને જીવની ઉત્પત્તિ સુધી કેવા કેવા આયામો હોય છે અને પરમાત્માએ પોતાની ઈચ્છાથી એકમાંથી અનેક થવાનો જે મહાન સંકલ્પ કર્યો અને તેનાથી બ્રહ્માંડ તથા તેનાં આનુષાંગીક સ્તરો, અને અંતે તેમાં સજીવ - નિર્જીવ તત્ત્વોનું કેવી રીતે નિર્માણ થયું એ બધુ આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં ખૂબજ તાત્ત્વિક રીતે છણાવટ પામીને ગ્રંથીત થયેલું છે. પરબ્રહ્મના નીચેના સ્તરના અને એના અંશાત્મક એવા બ્રહ્મ અને માયાને કારણે એના નીચલા સ્તરના ઈશ્વર અને જીવની ઉત્ત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ તે આ ગ્રંથોમાં ખુબજ વિસ્તારથી જણાવેલું છે. આ પાંચ આયામોના મધ્યમાં રહેલી માયા જેણે આપણે પ્રકૃતિ કહીએ છીએ તે એક મહાશકિત છે. આ માયા કે મહામાયાના સ્તરે સર્જન - વિકાસ - વિસર્જનની પ્રક્રિયાઓ નિરંતર ચાલતી રહેતી હોય છે. પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો જેવા કે સત્ત્વ - રજસ અને તમસ અને મૂળ તત્ત્વોના સંમમિશ્રણથી અનેક સજીવ - નિર્જીવ પદાર્થોનું સંગઠન - વિઘટન નિરંતર ચાલતું રહેતું હોય છે. આ નિર્માણ પામેલા સજીવ - નિર્જીવોનું નિયંત્રણ ઈશ્વરીય સ્તર કરે છે અને તેની પર રહેલું માયા - મહામાયાનું સ્તર આ બન્ને સ્તરો ઉપર નિયંત્રણ ધરાવે છે. સર્જન - વિકાસ - વિસર્જનની પ્રક્રિયામાંથી જે જીવ બહાર નીકળી જાય તે મહા માયાનાં સ્તરને ઓળંગીને બ્રહ્મ અને બાદમાં મૂળ અસ્તિત્ત્વ એવા પરબ્રહ્મમાં વિલીન થઈ જાય છે. આપણા ઋષિ મુનીઓએ આ મહામાયાની સગુણ - સાકાર કલ્પના કરીને તેને મહા શકિતનું સ્વરૂપ આપ્યું છે. બ્રહ્મ પોતે નિષ્ક્રીય હોય છે પણ જેવું તે મહામાયાનાં સંપર્કમાં આવે છે તેવુંજ તે સક્રિય બની જાય છે અને તેના લીધે પ્રકૃતિની રચના થઈને તેની નીચેના આયામો સર્જાય છે.

આપણા ઋષિ મુનીઓએ આ સગુણ - સાકાર મહામાયા જે ત્રિગુણાત્મક પ્રકૃતિ છે તેને સ્ત્રી / માતૃકા સ્વરૂપે કલ્પીને તેના વિવિધ સુંદર સ્વરૂપો સર્જ્યા છે. આ સ્વરૂપોના આવિષ્કાર માટે પૂજા, યંત્રો, મંત્રો અને યજ્ઞોનો આવિષ્કાર કરેલો છે. આ પ્રયોગોને કારણે અસંખ્ય પ્રાકૃતિક તત્ત્વોને આપણે ઈશ્વર તથા મહામાયાના પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપે જોઈ શકીએ છે. પ્રાચીન આર્યોના સપ્ત સિંધુના પ્રવેશ પહેલાં ભારતમાં નિવાસ કરતી પ્રાચીન જાતિઓમાં શકિત પૂજા, લિંગ પૂજા, યોની પૂજા, પશુ પૂજા, પક્ષી પૂજા, નાગ પૂજા, ભૂત પ્રેત પૂજા, વૃક્ષ પૂજા તથા અન્ય પૂજા વગેરેના પ્રકારો જોઈ શકાય છે. મોહેંજોદડો અને હડપ્પાનાં ઉત્ખનન પામેલા પ્રાચીન અવશેષોમાંથી તે સમયે આ બધી પૂજાઓ થતી હતી તેના પુરાવા પ્રાપ્ત થયા છે. પ્રાચીન સમયમાં કોઈ પાંચથી આઠ વર્ષની કોઈ પવિત્ર બાળામાં માતૃકા શકિતનો વાસ કલ્પીને તેની જીવતં દેવી તરીકે પૂજા થતી હતી તેવા ઉલ્લેખો પ્રાચીન ગ્રંથોમાં જોઈ શકાય છે. તદઉપરાંત જગતની પ્રાચીનતમ સંસ્કૃતીઓમાં પણ આ દેવી પૂજાનાં અલગ અલગ પ્રકારો હતા તેવા ઉલ્લેખો મળી આવ્યા છે. આપણી પ્રાચીન અથર્વણ પરંપરામાં શ્રી મહાદેવી નિકુંભલા એ મહામાયાનું એક પ્રતિભાસિક સ્વરૂપ હતું તેવા ઉલ્લેખો મળી આવ્યા છે. આર્યેતર જાતિઓમાં શ્રી નિકુંભલા દેવીનું સ્વરૂપ ખુબજ પ્રસિદ્ધ અને પૂજનીય હતું તથા ઘણી બધી જાતીઓના તે કુળદેવી તરીકે પ્રસ્થાપિત થયેલાં હતાં. આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સમગ્ર દેવી દેવતાઓ તથા બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને મહેશ પણ તેમને વંદન કરતા હતા તેવા ઉલ્લેખો મળી આવ્યા છે.

રામાયણ મહાકાવ્યના પ્રાચીન ગ્રંથોમાં રાક્ષસોમાં શ્રી નિકુંભલા દેવી ખૂબજ પ્રચલિત હતા તેવા ઉલ્લેખો જોઈ શકાય છે. અલગ - અલગ ગ્રંથ કર્તાઓએ તેના ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં ઉલ્લેખો કરેલા છે. રામાયણ મહાકાવ્યનો ઉદ્દેશ મહાન આર્યવીર શ્રી રામ અને તેની સહાયમાં રહેલ વાનર જાતિનાં રાક્ષસરાજ રાવણ સાથેના યુદ્ધમાં શ્રીરામ વિજય અને રાક્ષસોના પરાભવના પ્રસંગને જ મહત્વ આપવાનો હેતુ હોવાથી તેઓએ તેમાં આર્ય પરંપરાઓને પ્રધાનપણે સ્થાન આપ્યું છે અને પરાજીત રાક્ષસજાતિ ને હીન, નિમ્ન કક્ષાની અને ઉતરતી ચીતરીને તેમની પરંપરાઓ પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવ્યું છે. વાસ્તવમાં રાક્ષસ જાતિ અને વાનર જાતિ વચ્ચે કાયમી સંધિ હતી પરંતુ વાનર નરેશ સુગ્રીવે શ્રીરામના ઉપકારનો બદલો ચૂકવવા માટે શ્રીરામને રાક્ષસો સામેના યુદ્ધમાં સાથ આપ્યો અને તેના કરાણે રાક્ષસ જાતિ પરાભવ પામી. આ મહાયુધ્ધને કારણે રાક્ષસ જાતિમાંથી વિભીષણ અને વાનર જાતિમાંથી હનુમાન નવી વિકસતી જતી આર્યસંસ્કૃતિનાં સમાયોજક બની ગયા અને તેમના અનુગામીઓના સમયમાં એટલે કે મહાભારત કાળ આવતા સુધીમાં આ બન્ને જાતિ તથા અનાર્યોની બીજી બાર જેટલી જાતિઓ ઉત્તર વૈદિકકાળની સંસ્કૃતિનો એક ભાગ બની ગઈ. પરંતુ વિકસી રહેલી ઉત્તર વૈદિકકાળની સંસ્કૃતિમાં તેમના અમુક રીતી રીવાજો અને દેવ દેવી પૂજનના પ્રકારો તેમની આગવી છાપ પ્રછન્નરૂપે છોડી ગયા હતા તે નકારી શકાય તેમ નથી.

આગળ જતાં કાળની ગર્તામાં આ મહાદેવી નિકુંભલાનાં પૂજન - સાધનાની પરંપરા વિલુપ્ત થયેલી જોઈ શકાય છે. કદાચ એવું પણ બની શકે કે નવી ઉભરી રહેલી વૈદિક - આર્ય સંસ્કૃતિમાં વિકસી રહેલા નવા શાકત સંપ્રદાયોમાં તેની અવગણના થઈ હોય અથવા આ મહાશકિતની સાધનાનાં પ્રકારો રાક્ષસ જાતિના પતનની સાથેજ લુપ્ત થઈ ગયા હોય!, જેથી કાળક્રમે શ્રી નિકુંભલાદેવી પણ વિસરાઈ ગયા હોય તે બનવા જોગ છે ! એવું પણ બની શકે કે વિજેતા આર્ય જાતિએ રાક્ષસ પરંપરાનું નિર્મૂલન કરવાનાં ભાગ રૂપે પ્રયત્ન પૂર્વક આ મહા દેવીની પૂજા પરંપરાને અવગણી હોય! જે હશે તે, પરંતુ કોઈ અગમ્ય કરણોસર લોક માનસમાં જળવાઈ રહેલી મહાદેવી નિકુંભલા પ્રત્યેની અવિચર શ્રદ્ધા તથા ચાલી આવતી પરંપરાઓના કારણે યેનકેન પ્રકારે આજ સુધી તેમની પ્રગટ કે અપ્રગટ રૂપે હાલ પ્રચલિત પૂજન/ભકિત નો પ્રાચીન ક્રમ જળવાઈ રહેલો જણાય છે. શ્રી લંકાની રાજધાની કોલંબો અને બીજા સ્થળોએ નિકુંભલા દેવીના મંદિરો જોઈ શકાય છે. હાલ દક્ષિણ ભારતમાં મહાદેવી નિકુંભલાના અલગ અલગ સ્વરૂપોની પૂજા થાય છે તેમાં મહાદેવી પ્રત્યાંગિરાનું આગવું મહત્વ છે. ત્યાં પ્રત્યાંગિરા રૂપે મહાદેવી નિકુંભલાના રાજ રાજેશ્વરી સ્વરૂપનું પૂજન થાય છે. તામિલનાડુ સહિત સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં તેમના ઘણાં બધાં મંદિરો આવેલા છે. શ્રી મહાદેવી નિકુંભલાના સત્વ - રજસ - તમસ્ સ્વરૂપોની પૂજાના પ્રકારો તથા મતોનું દક્ષિણ ભારતના તંત્ર ગ્રંથ્રોમાં આગવું મહત્વ છે અને ઘણી બધી શક્તિ પીઠોમાં તેનું જરૂરિયાત મુજબ પૂજન અર્ચન થાય છે. પરંતુ મુખ્યત્વે તેમનું રાજરાજેશ્વરી સ્વરૂપ જ વધારે પ્રચલિત અને કલ્યાણકારી ગણાય છે. આપણને નવાઈ લાગે પણ દક્ષિણ ભારત અને શ્રીલંકામાં રાવણ અને મેઘનાદની પૂજા થાય છે અને તેમનાં મંદિરો પણ છે. શ્રીલંકામાં બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રચાર વધ્યા પછી મહાદેવીના પૂજન અર્ચનમાં થોડી ઓટ આવી હતી પણ તે નિર્મૂલન થઈ ન હતી જેથી આજે પણ તેમના મંદિરો અને પૂજન થતાં જોઈ શકાય છે. શ્રીલંકા અને દક્ષિણ ભારતનાં મોટાભાગનાં મકાનોના મુખ્ય પ્રવેશ દ્વારનાં ચોકઠાં ઉપર રાવણનું મહોરું લગાડવાનો રિવાજ છે. એવું કહેવાય છે કે આ મહોરું લગાવવાથી ઘરમાં અનિષ્ટ તત્ત્વોનો પ્રવેશ થતો નથી. ત્યાં રાવણના નામની બાધાઓ પણ રાખવામાં આવે છે. સુદૂર પૂર્વના દેશોમાં પણ રાવણ, મેઘનાદનાં મંદિરો જોઈ શકાય છે. એક એવો આશ્ચર્ય જનક વિરોધાભાસ સ્પષ્ટ રૂપે ઉડીને આંખે વળગે છે કે ઉત્તર ભારતમાં રાવણને નફરતનું પાત્ર બનાવીને તેનું દહન કરવામાં આવે છે જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં તેને પૂજનીય ગણીને તેમાં મંદિરો બંધાય છે અને તેનું પૂજન થાય છે.

દક્ષિણ ભારતમાં આવેલા કેટલાક શકિતપીઠોમાં શ્રી નિકુંભલા દેવીની અતિગુપ્ત અથવા સુષુપ્ત પડી રહેલી પ્રાચીન પૂજન અને સાધનાની વિધિઓનું પુનઃસંસ્કરણ કરી તેને નવો ઓપ આપીને મહાદેવીની કલ્યાણકારી શકિતઓ જાગ્રત કરવાના પ્રયોગો - પ્રયત્નો થઈ રહયા છે. શકિતપીઠોની વેબસાઈટ અથવા તાંત્રિક ગ્રંથોના અભ્યાસથી આ બાબતની વધુ વિગતો મેળવી શકાય છે.

હાલ આપણે જે મહાદેવીના પૂજન - અર્ચન - સાધનનો જે ક્રમ વિકસાવ્યો છે તે મહાદેવી નિકુંભલાએ પ્રત્યક્ષ ધ્યાનમાં આવીને આપ્યો છે. પ્રવર્તમાન પ્રચલિત મંત્રો - સ્તોત્રોનો તથા યજ્ઞ વિધિનો, પ્રયોગ કરીને તેમના રાજરાજેશ્વરી સ્વરૂપનાં આર્શીવાદ મેળવી શકાય તેવું તેમણે જણાવેલું છે. તેમના પૂજનનું જેવું બાહય સ્વરૂપ છે તેવું જ આંતરિક સ્વરૂપ પણ છે. તેમના આંતરિક સ્વરૂપનું પૂજન કેવલ સક્ષમ સાધકો જ કરી શકે છે. શ્રી મહાદેવી નિકુંભલાના અતિ કલ્યાણકારી સ્વરૂપના કૃપા પ્રસાદનો મોટા ભાગના આપણા સાધકોએ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ અનુભવ મેળવેલો જ છે તેમાં કોઈ શંકા નથી.